DE LEUGENS VAN PINOCCHIO

In het werk van Toon Teeken (1944) speelt de houten held van Lorenzini een grote rol. De manier waarop hij dit fantasiefiguurtje inzet, zegt echter meer over de Limburgse kunstenaar dan over de Italiaanse bedenker. Teeken maakt hem tot symbool van zijn werk en van zijn werkwijze. Hij eigent zich de figuur toe, zodat hij hem kan laten doen wat hem het beste uitkomt.

Toen ik de werken die in deze tentoonstelling gepresenteerd worden - allemaal van de laatste vijf, zes jaar - voor het eerst zag, drong de kwalificatie ‘humor' zich aan me op. Humor in de klassieke betekenis van het woord: de geraffineerde combinatie van de lach en de traan. De Pinocchio's in zijn tekeningen zijn uit allerlei (houten) objecten samengesteld. Die merkwaardige bestanddelen lijken de weg kwijtgeraakt. Ze zijn aan elkaar verbonden, maar ze weten niet waarom. Ze verspreiden zich over het hele vel en laten zich perspectivisch niet vatten. Alsof iemand aan het werk is geweest met een bouwdoos waarin de verkeerde gebruiksaanwijzing zat. De lichtvoetigheid van de held wordt op die manier ondermijnd, zeker ook omdat hij dingen lijkt te doen die in een braaf kinderboek niet thuishoren.

Ook in zijn schilderijen trekt Teeken een lange neus naar de kijker. In de doeken met de titel ‘Continu' is op een egale ondergrond een echtpaar afgebeeld. De vrouw heeft zoveel verf op haar gezicht, dat ze geschminkt lijkt. Als een clown. De krampachtige manier waarop ze haar partner vasthoudt en de vlucht die haar haren nemen, geven haar iets tragisch. Een relatie tegen beter weten in. Ze is omgeven door geschreven teksten die niet te lezen zijn. Ze fungeren slechts als cryptische decoratie, als een krans van geheimzinnigheid. Ik heb het gevoel dat het beeld verwijst naar dat van een grote voorganger, maar, geheel in de sfeer van het geheel, blijft ook die werkelijkheid in het duister.

Op andere doeken bewegen zich figuren op een ondergrond van kleurbanen. Functioneert een ondergrond of achtergrond vaak als een indicatie voor de ruimte, bij Teeken is ze een vorm van decoratie én een middel om samenhang te suggereren. Wat het voor figuren zijn, waarom ze zich over het doek bewegen, ik krijg er geen antwoord op. Of de teksten in het verlengde gezien moeten worden van de guirlandes die eveneens op veel van zijn schilderijen voorkomen? Teeken trekt een opnieuw lange neus en laat me gissen. Op twee werken lijken de bewegende figuren te ontstaan uit een grote neus. Grappig, denk ik naïef. Tot ik zie dat hun benen op een gruwelijke manier zijn geamputeerd. Mijn glimlach weet niet hoe snel hij bevriezen moet.

Toon Teeken vertelt verhalen zonder zich iets aan te trekken van narratieve tradities. Ik val er middenin en het einde is per definitie open. Het zijn meer gedichten dan verhalen. Hij speelt met de werkelijkheid en de kunstgeschiedenis, maar houdt de regels van het spel voor zich. Zijn manier van schilderen wijst op interessante experimenten, maar is zo weinig aantrekkelijk, zo weinig verleidelijk, dat hij mijn belangstelling daarvoor bewust op de proef lijkt te stellen. In sommige doeken zitten één of meer gaten. Alsof Pinocchio kattenkwaad heeft uitgehaald. Waarom die gaten zijn aangebracht? Ik heb geen idee. Ook daarmee zet hij me op het verkeerde been.

Door al deze kenmerken intrigeren zijn tekeningen en schilderijen mateloos. Ze roepen meer vragen op dan dat ze antwoorden geven. Ze bieden me zo de mogelijkheid er mijn eigen fantasieën en interpretaties op los te laten. Zoals een kind zich in de avonturen van Pinocchio mag verliezen, zo mag ik me in het werk van Toon Teeken verliezen.

Tekst: Rob Perrée, september 2006