http://home.hetnet.nl/~f2hmicheletabor/
http://www.chyta.nl/
Soultapping: ROOTS & ROUTES
Alex van Stipriaan
(Erasmus Universiteit en Tropenmuseum)
(stipriaan(at)fhk.eur.nl of a.v.stipriaan(at)kit.nl)
In een rede over Diaspora Culturen zei de beroemde Jamaicaanse socioloog een aantal jaar geleden: Ik beschouw culturen meer als ROUTES, dan als ROOTS. Culturen zijn de verschillende ROUTES waarlangs mensen en hun culturen bewegen en veranderen, veel meer dan het statische van ROOTS/Wortels die op één plaats blijven.
Laten we er vanuit gaan dat Stuart Hall, zelf exponent van zowel de Afrikaanse als de Caribische diaspora, in vergelijking met veel anderen de balans iets teveel naar de ROUTES laat doorslaan, dan worden culturen in ieder geval gemaakt door de wisselwerking tussen ROOTS en ROUTES.
ROOTS zijn plaatsgebonden en daarmee tamelijk statisch en voorspelbaar. Tegelijk is dat ook prettig, je weet wat je hebt, waardoor je wordt gevoed en waarop je kunt bouwen. ROUTES zijn dynamisch, vrijwel nooit in rechte lijn van het ene naar het volgende punt en er kan onderweg van alles gebeuren, ze zijn dus veel meer onvoorspelbaar en daarmee avontuurlijk.
Geen mens is waarschijnlijk louter het een of het ander, maar de wisselwerking en mixen kunnen behoorlijk verschillen. In grote delen van de wereld wonen mensen niet meer op dezelfde plek als hun grootouders of overgrootouders. Die overgrootouders hoorden ergens bij, waren thuis, zonder dat ze dat zo hoefden te benoemen. Dat was vanzelfsprekend. Wij, die daar niet meer bijhoren en wel moeten nadenken over waar je thuis bent of in ieder geval waar je je thuis voelt, wat niet altijd samenvalt, moeten voortdurend keuzes maken en nadenken over wie we zijn of wat onze positie nu weer is. Het grappige is dat hoe meer mensen EN ROUTE zijn, hoe sterker vaak ook het verlangen is naar ROOTS. Sterker nog, ROOTS kun je kwijt raken, je kunt er zelfs totaal onbekend mee zijn, maar je kunt er ook naar op zoek gaan. Dat impliceert dat ROOTS eigenlijk altijd zijn waar jijzelf niet (meer) bent: in plaats, in tijd, in gevoel, in geloof etc.
Veel mensen die bezig zijn met hun identiteit –en wie is dat niet tegenwoordig– zijn op zoek naar roots die dus niet zijn waar zijzelf op dat moment zijn. Hun identiteit wordt als incompleet beleefd en moet worden aangevuld, of hij ligt ergens, klaar om ontdekt te worden. Ondanks, of misschien zelfs juist omdát ze EN ROUTE zijn worden ROOTS heel belangrijk. Sommigen komen nooit aan, maar zijn ook niet meer echt geworteld in waar ze vandaan komen. Voor bepaalde Surinaamse migranten is dat ooit door de antropoloog Livio Sansone mooi getypeerd als: zij die 'hangen boven de oceaan'.
Daar tegenover staat dat er ook een groeiende groep mensen is, met name aan de creatieve kant van cultuur, die wel wordt omschreven als 'living in between'. Die zijn dus altijd EN ROUTE en dát worden ook steeds meer hun ROOTS. Hun identiteit wordt vooral bepaald door het idee van 'the best of both worlds', de 'in-between-positie', als een soort werkplaats voor vernieuwing, interactie, nieuwe mogelijkheden.
Het verschil is misschien dat we allemaal inmiddels onderweg zijn, maar dat sommigen hun plaats meer bepalen aan de hand van: waar kom ik eigenlijk vandaan, en anderen hun plaats op de route meer bepalen met waar ga ik eigenlijk naar toe en voor velen is de praktijk natuurlijk een combinatie van de achteruitkijkspiegel en de voorruit van dezelfde rijdende auto.
Het ongemakkelijke van de zoektocht naar ROOTS is dat je wel terug naar huis kunt gaan, maar je kunt er niet meer blijven, daarvoor ben je teveel veranderd. Het is als kinderen die het huis uitgegaan zijn en het heerlijk vinden om weer eens bij hun ouders en familie te zijn, maar er toch niet meer kunnen wonen. Het ongemakkelijke van het altijd onderweg zijn is dat je nooit thuis komt en altijd maar moet uitleggen wie je bent. Beide ongemakkelijkheden zijn vormend voor identiteit, nergens ligt die identiteit echt te wachten.
Dat zijn de gedachten die kreeg toen ik nadacht over de werken die ik samen met de initiatiefneemster en curator van deze expositie Nicolet Brouwn bekeek en de korte levensschetsen van haar en Michele Tabor en Machyta hoorde.
Wat me bij alle drie trof in hun werk is de historische aanwezigheid, soms heel expliciet, zoals het portret van de Afrikaan Olaudah Equiano die slaaf werd gemaakt en uiteindelijk als vrij man zijn autobiografie schreef, of meer impliciet in het beeld van Moeder met Kind, dat ik voor mezelf vertaalde in de eeuwenoude iconografie van Maria met Kind Jezus, van Michele Tabor of de dichtregel van de al lang overleden Vlaamse dichter Guido Gezelle in het werk van Nicolet Brouwn. En die geschiedenis is bepaald niet altijd even gemakkelijk, maar hij is wel bekend.
Tegelijk is de jeugd heel erg aanwezig in veel van de werken in Soultapping, oftewel de onzekerheid van de toekomst, van het onderweg zijn. Ik vind die jeugd hier aan de muur heel krachtig overkomen, ze zijn, zoals ik ze hier zie bepaald geen slachtoffers, maar ik kan me vergissen.
En wat ik ten slotte heel sterk vind is de verbondenheid en betrokkenheid met de thema's van het hier en nu, waar dat 'hier' dan ook is. Er is geen zoektocht naar ROOTS of naar ROUTES die om het hier en nu heen kan. Ik begreep dat de moeder van Nicolet Brouwn in 1960 vanaf deze kade vertrok naar Suriname en acht jaar later met haar twee kinderen waaronder Nicolet terugkeerde naar haar roots via deze zelfde kade. Ondertussen liet Nicolet daarmee roots achter in Suriname, maar bouwde ook weer nieuwe op in Nederland en inmiddels ook in Amerika. Vergelijkbare en tegelijk unieke Roots en Routes kunnen we horen van Michele en Machyta en misschien van u allemaal hier aanwezig. Laten we allemaal de kranen van onze souls open zetten en onze roots en routes met elkaar delen. Of het ook lukt om ze zo intrigerend te verbeelden als deze drie kunstenaars blijft natuurlijk de vraag. In ieder geval kunnen we met elkaar onderzoeken hoe 'rooted' we zijn in de route-étappe van het HIER, want hoe weinig exotisch misschien ook, ook hier in Nederland liggen roots.
***
