Schilderijen van Gertjan Scholte-Albers

HET LANDSCHAP HERZIEN

Op de website van Gertjan Scholte-Albers staat een absurdistische foto. De kunstenaar aan het werk, zou de titel kunnen zijn. Wat zie ik? Een doek van diverse meters breed en ongeveer een meter hoog staat aan een bosrand opgesteld. Of het tegen een aantal bomen staat of dat het op een andere manier overeind wordt gehouden, is niet te zien. De rechte, jonge bomen achter het doek zijn groen. De kunstenaar draagt een trui. September? Maart? Het zou kunnen. De tijd is anoniem. Scholte-Albers staat in een actieve houding voor het doek. Hij doet me denken aan een jonge versie van Karel Appel. Rechts op de voorgrond zijn nog wat schilderspullen zichtbaar. Ze brengen balans in het beeld.
Gezien het nadrukkelijk aanwezige landschap en gezien de wetenschap dat de kunstenaar er de voorkeur aan geeft om in het landschap, op locatie, te werken, verwacht ik als kijker een relatie tussen de natuurlijke achtergrond en de aanzet tot een schilderij op de voorgrond. Die relatie ontbreekt volledig. Dat deel van het doek dat is beschilderd heeft een kleur die het midden houdt tussen roze en paars. Er is nog geen sprake van een afbeelding. Het potentiële kunstwerk is niet meer dan een verzameling ongeregelde vlekken, streken en spatten. Niets wijst erop dat het doek ooit de locatie zal rechtvaardigen.
Hoe absurd deze foto ook lijkt, hij is karakteristiek voor het werk en de werkwijze van Gertjan Scholte-Albers.

Scholte-Albers woont en werkt in Groningen. Hij kent het landschap daar. Hij zou het bij wijze van spreken blind kunnen schilderen. Thuis, in zijn atelier. Toch trekt hij er iedere dag op uit, op de fiets, gewapend met zijn karretje met schildersspullen, om op locatie te werken. Meestal schildert hij (loof)bosranden, soms ook uitzichten op een vlak landschap. Op die manier werken is in zijn ogen noodzakelijk, omdat het hem uiteindelijk niet om het landschap op zich gaat, maar om de sfeer die het landschap uitstraalt en de stemming die het bij hem oproept. Hij wil dat ik als kijker die stemming of die sfeer ervaar. Hij geeft niet het landschap weer, hij vertelt de biografie ervan. Hij wil fictie en non-fictie met elkaar vermengen. Hij schildert zoals Geert Mak schrijft. Die vertelt niet de geschiedenis van Jorwerd, die richt zich op de mensen die in dat Friese dorp wonen en hebben gewoond en vertelt hun verhaal. Achter die verhalen doemt de historie op. Ze wordt zichtbaar en voelbaar. De lezer wordt zo de kans geboden er zich mee te identificeren. De lezer wordt verleid om iets te zien wat een geschiedenisboekje hem nooit zou kunnen vertellen. Scholte-Albers gebruikt zijn ‘woorden', zijn beeldtaal, op dezelfde manier. Hij maakt de werkelijkheid invoelbaar voor iemand die er niet onmiddellijk warm voor loopt. Daarmee geeft hij het landschap een nieuwe kans. Hij maakt het van normaal, vanzelfsprekend tot bijzonder. Hij dwingt de kijker om zijn (mogelijk) sleetse perceptie aan een kritisch oordeel te onderwerpen.

Scholte-Albers hanteert verschillende manieren of middelen om dat doel te bereiken. Allereerst is zijn impressionisme van een expressionistische soort. Hij brengt door zijn Pollockiaanse of Appeliaanse manier van schilderen leven in zijn landschappen. De tijd krijgt er toegang en lijkt te verlopen. Hij laat zijn bomen ruisen. Zelfs dorre loofbomen tarten in zijn handen de wetten van de natuur.

Karakteristieker nog is zijn kleurgebruik. Hij slaagt erin om zijn stemming in kleuren te vertalen. Daarvoor maakt hij gebruik van een zogenoemde kleurencirkel die hij op zijn computer heeft ontwikkeld. In Zee bos, 2008 (afbeelding 1) bijvoorbeeld staan kale, rechte, ontbladerde bomen tegen een zeekleurige achtergrond. Ze groeien uit een bosgrond die bestaat uit een amalgaam van gedekte kleuren. Het bosbeeld heeft de aanlokkelijkheid van de zee nadat het seizoen lang is afgelopen. Heel anders is A-stok Water nr.3 uit datzelfde jaar (afbeelding 2). Al hebben de bomen dezelfde kaligheid en dorheid, ze zijn omringd door enthousiaste, brandende kleuren, die de kunstenaar van een extra accent voorziet door de blauwachtige grond van waaruit ze naar de hemel wijzen. Fluor Retum uit 2007 (afbeelding 3) gaat nog verder. De kleuren geel, oranje, rood en lila overwoekeren het hele bos en maken het tot een plek waaraan ik me zou willen warmen.

Scholte-Albers gebruikt nog een ander middel waardoor hij mijn aandacht weet te richten en mijn nieuwsgierigheid weet te wekken. Veel van zijn schilderijen zijn uitsneden van bosranden of landschappen. Ze hebben geen context. Ik kan nergens aan zien waar ze gemaakt zijn. Ze zijn in al hun visuele uitgesprokenheid toch anoniem. Het zijn omkaderde schouwtonelen. Verlaten door de acteurs. Ze roepen vragen op. Wat is er gebeurd? Wat gaat er gebeuren? Het zijn wonderlijke, vervreemdende decors. Ze hebben een hoge suggestiegraad. Ze onttrekken zich aan de letterlijkheid van de werkelijkheid. Ze geven mij als kijker de kans de regisseur te worden van mijn eigen toneelstuk.

Sinds een aantal jaren is het schilderen weer helemaal terug. In de jaren negentig dreigde het een gedateerde discipline te worden. Met name ontwikkelingen in Duitsland - de Neue Leipziger Schule onder andere - hebben ervoor gezorgd dat dit ‘edele handwerk' opnieuw populair is. Gertjan Scholte-Albers is er de man niet naar om zich door welke mode of trend ook te laten leiden. Dat heeft hij niet nodig. Hij kent de kunstgeschiedenis, hij is zich bewust van grote voorgangers en probeert daar in zijn werk op te reageren of op door te borduren. Zijn impressionisme weet wie Van Gogh is, maar heeft er in zijn kleurgebruik duidelijk afstand van genomen. Zijn figuratie is zich bewust van Franse en Duitse voorgangers, maar heeft, door zich te vermengen met het abstract expressionisme een unieke beeldtaal ontwikkeld. Zijn landschappen herkennen zich in een lange (Nederlandse) traditie, maar hebben zich opengesteld voor fictie en suggestie.
Het is prettig dat hij kan profiteren van de renaissance van de schilderkunst, maar belangrijker is het nog dat de schilderkunst van hem kan profiteren.

Tekst: Rob Perrée (Amsterdam, januari 2009)